در تحولی بنیادین برای صنعت انرژی تجدیدپذیر ایران، شرکت توانیر با همکاری سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) و شرکت مدیریت شبکه برق ایران، ضوابط اتصال به شبکه نیروگاه‌های خورشیدی مگاواتی را دستخوش بازنگری اساسی کرد. بر اساس مصوبات ابلاغی جدید، صدور تاییدیه نهایی اتصال به شبکه برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس (Utility-Scale)، مشروط به تجهیز ساختگاه به سامانه‌های ذخیره‌ساز انرژی باتری (BESS) شده است.
طبق اظهارات رسمی مینو غلامی، مجری طرح ذخیره‌سازهای انرژی ساتبا در تاریخ ۱۸ مهر ۱۴۰۵، توسعه‌دهندگان نیروگاه‌های خورشیدی موظف خواهند بود حداقل ۲۰ درصد از توان نامی نیروگاه را با مدت‌زمان تخلیه مداوم ۲ ساعت به سیستم ذخیره‌ساز اختصاص دهند. این اقدام راهبردی پاسخی سیستمی به محدودیت‌های ظرفیت ترانزیت، ناپایداری ولتاژ و فرکانس و پدیده نامطلوب «حبس بار و تولید» در ساعات اوج تزریق خورشیدی محسوب می‌شود.
جزئیات فنی مصوبه ذخیره‌ساز انرژی ساتبا و توانیر
رشد سریع نیروگاه‌های فتوولتائیک فاقد ذخیره‌ساز، در ساعات تابش حداکثری (ساعت ۱۱ تا ۱۵) موجب تزریق تهاجمی توان به خطوط انتقال و در نقطه مقابل، افت شدید توان در ساعات گرگ‌ومیش و آغاز پیک شبانه می‌گردد. شرکت توانیر برای مهار «اثر اردکی» (Duck Curve) و افزایش قابلیت انعطاف‌پذیری شبکه، اجرای این ضابطه را وارد فاز عملیاتی کرده است.
همچنین ساتبا با همکاری شرکت مدیریت شبکه برق ایران، استقرار زیرساخت‌های مخابراتی تحت پروتکل‌های استاندارد (نظیر IEC 60870-5-104 و IEC 61850) و اتصال به سامانه‌های اسکادا (SCADA) را برای قرائت برخط و کنترل دیسپاچ‌پذیر ذخیره‌سازها آغاز کرده است.
فرمول محاسبه حداقل ظرفیت نامی سامانه ذخیره‌ساز (BESS)
محاسبه حداقل ظرفیت انرژی ذخیره‌ساز بر مبنای توان اسمی مجاز اتصال به شبکه از رابطه زیر تبعیت می‌کند:
$$E_{\mathrm{BESS}} = 0.20 \times P_{\mathrm{nominal}} \times t_{\mathrm{discharge}}$$
پارامترهای رابطه فوق به شرح زیر تعریف می‌شوند:
* $E_{\mathrm{BESS}}$: حداقل ظرفیت انرژی خالص ذخیره‌ساز بر حسب مگاوات ساعت ($\mathrm{MWh}$)
* $P_{\mathrm{nominal}}$: توان نامی مصوب نیروگاه خورشیدی بر حسب مگاوات ($\mathrm{MW}$)
* $0.20$: ضریب الزام حداقل توان بر مبنای ۲۰ درصد ظرفیت نامی
* $t_{\mathrm{discharge}}$: مدت زمان تخلیه مداوم با ضریب توان اسمی که معادل ۲ ساعت ($2\,\mathrm{h}$) تعیین شده است.
به عنوان مثال، برای یک پروژه خورشیدی $10\,\mathrm{MW}$، سیستم باتری نیازمند حداقل $2\,\mathrm{MW}$ توان تخلیه با ظرفیت تجمیعی $4\,\mathrm{MWh}$ انرژی خواهد بود.
۱۰ منطقه بحرانی شبکه در فاز اول اجرای سیاست BESS
در فاز نخست، ۱۰ ساختگاه در استان‌هایی که تراز انتقال انرژی و گلوگاه‌های پایداری ولتاژ آن‌ها دچار چالش حاد است، در اولویت تجهیز به سیستم‌های ذخیره‌ساز قرار گرفته‌اند:
| منطقه / استان | علت اولویت فنی در شبکه سراسری | نوع چالش فنی شبکه |
|---|---|---|
| خوزستان | دمای محیطی بالا و پیک بار سنگین سیستم‌های سرمایشی | افت ولتاژ بحرانی و افت راندمان ترانس‌ها |
| بوشهر | وجود بار متمرکز صنعتی و چگالی رطوبت بالا | تثبیت بار صنعتی و کنترل توان راکتیو |
| تهران | تراکم مصرف، اشباع پست‌های انتقال و افت رزرو چرخان | مدیریت اوج بار تجاری و مسکونی |
| گلستان | پایانه خطوط انتقال شمال کشور و ضعف خطوط تبادلی | پایداری ولتاژ در انتهای خطوط انتقال شعاعی |
| زنجان | وجود خوشه‌های سنگین صنایع ریخته‌گری و متالورژی | مهار نوسانات فرکانس و فلیکر ولتاژ |
| منطقه آذربایجان (شرقی و غربی) | تبادلات فرامرزی و دوری ساختگاه‌های اصلی از خطوط ۴۰۰ کیلوولت | مدیریت اضافه جریان در زمان پیک تابش خورشیدی |
| یزد | تراکم بالای ساختگاه‌های خورشیدی و تابش بالا در دشت کویر | جلوگیری از حبس توان تولیدی در ساعات ۱۲ تا ۱۴ |
تحلیل ویوا سولار
چالش‌ها و پرسش‌های کلیدی پیش‌روی فعالان صنعت خورشیدی
اگرچه کلیات ابلاغیه صادر شده است، اما ابهامات زیر هنوز از سوی ساتبا، شرکت توانیر و بورس انرژی نیاز به صدور دستورالعمل‌های تکمیلی دارد:
- تکلیف پروژه‌های جاری: وضعیت قراردادهای منعقد شده تحت ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید و نیروگاه‌های دارای موافقت اصولی معتبر که پیش‌تر مطالعات اتصال آن‌ها بدون باتری تایید شده است، هنوز تفکیک نشده است.
- پروتکل تزریق به تابلوی سبز بورس انرژی: فرمول تسویه برقی که در ساعت اوج تابش در باتری شارژ شده و در ساعات پیک شبانه تزریق می‌گردد، چگونه مشمول نرخ مازاد خواهد شد؟
- زیرساخت گمرکی و استانداردسازی: واردات سلول‌های باتری LiFePO4 و کانتینرهای ایمن صنعتی مستلزم استاندارد ملی تاییدیه آزمون است که در حال حاضر متولی مشخصی برای آزمون ظرفیت چند مگاواتی آن در کشور وجود ندارد.
سوالات متداول
الزام نصب سیستم ذخیره‌ساز دقیقا شامل چه نیروگاه‌هایی می‌شود؟
این ضوابط شامل کلیه پروژه‌های خورشیدی مگاواتی متصل به شبکه توزیع و فوق‌توزیع (عمدتا نیروگاه‌های با ظرفیت اسمی ۷ مگاوات و بالاتر) است که نیازمند دریافت مجوز اتصال به شبکه جدید از شرکت توانیر هستند.
سامانه BESS مورد نیاز از چه فناوری باتری استفاده خواهد کرد؟
با توجه به شرایط اقلیمی ایران و الزامات سیکل شارژ/دشارژ عمیق، سامانه‌های کانتینری باتری لیتیوم فسفات آهن (LFP / LiFePO4) به همراه سامانه‌های کنترل اطفای حریق پیشرفته، مدیریت حرارتی مایع (Liquid Cooling) و مجهز به اینورترهای هیبرید/دوطرفه (PCS) محتمل‌ترین گزینه مهندسی هستند.
آیا تزریق توان ذخیره شده در ساعات شب مشمول نرخ تعرفه ترجیحی خواهد شد؟
طبق پیش‌نویس اولیه بررسی‌های اقتصادی ساتبا، مشوق‌های اقتصادی نظیر اصلاح ضرایب تعدیل تزریق در ساعات پیک شبانه یا اولویت عدم قطعی برق برای مالکان این سامانه‌ها در دست بررسی مراجع بالادستی وزارت نیرو قرار دارد.
منابع و فایل‌های تکمیلی
برای مطالعه استانداردهای مرجع، ضوابط اتصال به شبکه و اسناد تحلیل اتصال خورشیدی می‌توانید فایل‌های زیر را از پورتال‌های حاکمیتی دریافت و پیگیری فرمایید:
- پرتال رسمی ساتبا (سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق):
پورتال خدمات و میز خدمت الکترونیک سرمایه‌گذاران ساتبا
(بخش دستورالعمل‌ها، مناقصات تجدیدپذیر و ضوابط احداث نیروگاه‌های مگاواتی) - سامانه ملی ثبت و پیگیری نیروگاه‌های خورشیدی (مهرسان / ساتبا):
سامانه جامع مهرسان ساتبا
(پایش ساختگاه‌ها، ثبت درخواست‌های احداث و استعلام ظرفیت‌ها) - پورتال شرکت توانیر (معاونت هماهنگی توزیع و طرح‌های انتقال):
شرکت مادرتخصصی مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر)
(بخش استانداردها و مشخصات فنی اتصال به شبکه سراسری برق) - پورتال شرکت مدیریت شبکه برق ایران (IGMC):
سامانه مدیریت شبکه برق ایران – قوانین و مقررات فنی اتصال و دیسپاچینگ
(مرجع تدوین آیین‌نامه‌ها، کد شبکه و الزامات اسکادا/مخابراتی سامانه‌های دیسپاچ‌پذیر)
