جزئیات ابطال پروانه‌های بدون پیشرفت فیزیکی و حبس ظرفیت شبکه
بر اساس گزارش پایگاه رسمی وزارت نیرو (پاون) و خبرگزاری‌های رسمی کشور، مصطفی رجبی‌مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو و سخنگوی صنعت برق، در «نشست بازنگری و به‌روزرسانی ضوابط فنی اتصال نیروگاه‌های تجدیدپذیر به شبکه (کد شبکه)» اعلام کرد که مهلت قانونی مشخصی برای دارندگان مجوزهای معطل‌مانده تعیین شده است. بر این اساس، متقاضیانی که در مهلت مقرر قانونی اقدام اجرایی مؤثری ثبت نکرده باشند، مجوز اتصال، موافقت‌نامه اصولی و پروانه ساخت آنها لغو و اراضی منابع طبیعی واگذارشده به دولت بازگردانده می‌شود.
با بررسی‌های فنی، طی سال‌های اخیر بخش عمده‌ای از ساختگاه‌های ممتاز کشور (از نظر شاخص‌های تابش و نزدیکی به خطوط انتقال) به دلیل صدور موافقت‌نامه‌های اصولی کاغذی بدون ضمانت‌های سنگین مالی بلوکه شده بود. این امر سبب شد شبکه انتقال در نقاط دارای توجیه اقتصادی با «حبس ظرفیت نامی» مواجه شود، در حالی که در عمل کیلووات‌ساعتی به مدار تزریق نمی‌شد.
آمار رسمی ظرفیت‌های صادرشده و وضعیت غربالگری پروانه‌ها
بررسی آمارهای اعلامی توسط وزارت نیرو و ساتبا، ابعاد لزوم جراحی فوری در نظام صدور مجوزهای تجدیدپذیر را به وضوح نشان می‌دهد:
| عنوان شاخص آماری | میزان ظرفیت (مگاوات) | مرجع اعلام و توضیحات اجرایی |
|---|---|---|
| مجموع پروانه‌های احداث صادرشده | ۹۵,۰۰۰ تا ۱۳۰,۰۰۰ | معاونت برق وزارت نیرو و دفتر سرمایه‌گذاری ساتبا |
| نسبت پروانه‌های دارای پیشرفت واقعی | کمتر از ۱۰ درصد | پروژه‌های در فاز مهندسی تفصیلی، تدارکات یا نصب تجهیزات |
| مجوزهای ابطال‌شده پیشین (عدم اقدام) | ۲۰,۰۰۰ تا ۳۴,۰۰۰ | پروانه‌های فاقد مجوز سه‌گانه (زمین، محیط‌زیست، اتصال شبکه) |
| پروانه‌های راکد در صف ابطال مرحله جدید | ۳۰,۰۰۰ تا ۴۰,۰۰۰ | طرح‌های بدون پیشرفت فیزیکی مشمول ضرب‌الاجل اخیر |
| سقف کشش فنی فعلی شبکه برای پذیرش بار جدید | ۱۰,۰۰۰ تا ۲۰,۰۰۰ | نیازمند اجرای کد جدید شبکه و توسعه پست‌ها تا سقف ۳۰ هزار مگاوات |
۴ توافق راهبردی میان وزارت نیرو، دیسپاچینگ و بخش خصوصی
در جریان این نشست، چهار محور کلیدی برای تسهیل فعالیت توسعه‌دهندگان واقعی و نوسازی تعامل فنی با شبکه برق تصویب شد:
- ۱. بازار رسمی درآمدی برای ذخیره‌سازها و خدمات جانبی (BESS & Ancillary Services): تدوین نظام قیمت‌گذاری برق و پاداش خدمات جانبی برای نیروگاه‌هایی که توانایی تزریق یا جذب توان راکتیو در ساعات پیک دارند و مجهز به سیستم‌های ذخیره‌ساز انرژی باتری متصل به شبکه هستند؛ همراه با توسعه مسیرهای معامله در تابلوی سبز بورس انرژی.
- ۲. تدوین و انتشار اطلس ملی نقاط اولویت‌دار شبکه: انتشار نقشه تفصیلی ساختگاه‌های پیشنهادی توسط توانیر و ساتبا، شامل مناطقی که کمترین افت ولتاژ، حداقل نیاز به توسعه گران‌قیمت خطوط انتقال و بالاترین ظرفیت پذیرش بار تجدیدپذیر و ذخیره‌ساز را دارند.
- ۳. کارگروه تخصصی هفتگی برای تسهیل آزمون‌های انطباق (Grid Code Compliance): تشکیل جلسات مستمر میان دیسپاچینگ ملی (شرکت مدیریت شبکه)، توانیر، ساتبا و بخش خصوصی برای حل سریع چالش‌های رله‌های حفاظتی، تنظیمات اینورترها، ترانسفورماتورها و تست‌های انطباق شبکه.
- ۴. تضمین شفاف کاهش محدودیت تولید (Curtailment Mitigation): برقراری رویه‌های هماهنگ دیسپاچینگ جهت به حداقل رساندن اعمال محدودیت خروج اضطراری برای نیروگاه‌هایی که استانداردهای کد شبکه بازنگری‌شده را رعایت کرده‌اند.
محاسبات فنی افت توان و بازدهی ظرفیت حبس‌شده در خطوط انتقال
یکی از دلایل سخت‌گیری دیسپاچینگ بر روی پروانه‌های غیرفعال و بازنگری کد شبکه، ارتباط مستقیم ظرفیت عبوری و کنترل توان راکتیو با تلفات شبکه انتقال است. توان ظاهری کل قابل اتصال در شین‌های خروجی و تلفات اهمی خط انتقال بر اساس روابط پایه‌ای مهندسی به شرح زیر محاسبه می‌شوند:
$$S = \sqrt{P^2 + Q^2} \quad \left[\mathrm{MVA}\right]$$
- $S$: توان ظاهری تخصیص‌یافته به ساختگاه نیروگاه بر حسب مگاولت‌آمپر ($\mathrm{MVA}$)
- $P$: توان اکتیو مؤثر تولیدی پنل‌های خورشیدی بر حسب مگاوات ($\mathrm{MW}$)
- $Q$: توان راکتیو تبادلی اینورترها با شبکه برای تنظیم ولتاژ بر حسب مگاوار ($\mathrm{MVAr}$)
همچنین تلفات توان در طول خط اتصال به شبکه پیرو رابطه زیر است:
$$P_{\text{loss}} = 3 \cdot I^2 \cdot R = \frac{P^2 + Q^2}{V_{\text{LL}}^2} \cdot R \quad \left[\mathrm{MW}\right]$$
- $P_{\text{loss}}$: مجموع تلفات حرارتی اهمی در خط انتقال بر حسب مگاوات ($\mathrm{MW}$)
- $I$: جریان عبوری از هادی‌های خط انتقال بر حسب آمپر ($\mathrm{A}$)
- $R$: مقاومت اهمی معادل خط اتصال بر حسب اهم ($\Omega$)
- $V_{\text{LL}}$: ولتاژ خط به خط پست اتصال به شبکه بر حسب کیلوولت ($\mathrm{kV}$)
طبق این روابط، اشغال کاغذی شین‌ها بدون تزریق توان و نبود قابلیت کنترل توان راکتیو ($Q$)، ضریب توان کل منطقه را مختل کرده و مانع از اتصال مزارع خورشیدی واقعی و مدرن می‌شد.
پرسش‌های متداول
مدت زمان دقیق مهلت اعلام‌شده وزارت نیرو برای تعیین تکلیف مجوزها چقدر است؟
در متن توافقات و مصاحبه‌های رسمی اخیر عدد تقویمی ثابتی (نظیر ضرب‌الاجل ۶۰ یا ۹۰ روزه) به صورت عمومی درج نشده است و شیوه‌نامه زمان‌بندی به تفکیک ظرفیت‌ها به‌زودی از سوی ساتبا ابلاغ می‌شود؛ با این حال بر اساس ضوابط جاری سرمایه‌گذاری، دارندگان پروانه حداکثر ظرف مهلت معین موظف به اخذ مجوزهای سه‌گانه و ارائه مستندات گشایش اعتبار یا آغاز عملیات اجرایی هستند.
کدام دسته از مجوزها در اولویت اول لغو و بازپس‌گیری اراضی قرار دارند؟
پروژه‌هایی که موافقت اصولی یا پروانه احداث آنها صادر شده اما زمین تحویل‌گرفته‌شده فاقد هرگونه عملیات سیویل، فنس‌کشی، قرارداد پیمانکاری (EPC) معتبر یا پیشرفت مستند در سامانه ساتبا بوده و ظرفیت اتصال پست منطقه را مسدود کرده‌اند.
چگونه می‌توان ساختگاه‌های آزادشده را برای احداث نیروگاه جدید استعلام کرد؟
پس از نهایی‌سازی فرآیند ابطال و انتشار «اطلس ملی نقاط اولویت‌دار»، ظرفیت‌های آزادشده در درگاه ملی مجوزها و سامانه الکترونیکی ساتبا و درگاه پنجره واحد زمین بازگشایی و برای متقاضیان واجد صلاحیت قابل انتخاب خواهد بود.
