افزایش تقاضا برای برق، محدودیت منابع سوخت فسیلی، رشد هزینه‌های تأمین انرژی و ضرورت کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، باعث شده است انرژی‌های تجدیدپذیر به یکی از مهم‌ترین فرصت‌های سرمایه‌گذاری در جهان تبدیل شوند. ایران نیز به دلیل برخورداری از ظرفیت مناسب انرژی خورشیدی، بادی، برق‌آبی و زیست‌توده، فرصت قابل‌توجهی برای توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر دارد. یکی از مدل‌های جدید مشارکت بخش خصوصی در این حوزه، احداث نیروگاه و فروش برق در تابلوی سبز بورس انرژی است.
تابلوی سبز بورس انرژی چیست؟
تابلوی سبز بورس انرژی، بستری برای عرضه و معامله برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر است. در این بازار، برق نیروگاه‌های خورشیدی، بادی و سایر نیروگاه‌های پاک می‌تواند به‌صورت فیزیکی عرضه شود.
برخلاف مدل‌هایی که در آن نرخ خرید برق از ابتدا توسط دولت تعیین می‌شود، در تابلوی سبز، قیمت برق بر اساس عرضه و تقاضا کشف می‌شود. بنابراین نرخ نهایی فروش می‌تواند تحت‌تأثیر عواملی مانند میزان تقاضای صنایع، ظرفیت تولید نیروگاه‌ها، زمان تولید و شرایط بازار قرار بگیرد.
طبق اطلاعات بروشور ساتبا، تولیدکننده می‌تواند تمام یا بخشی از برق نیروگاه خود را در این تابلو عرضه کند.
خریداران احتمالی برق نیز شامل گروه‌های زیر هستند:
- صنایع مشمول ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان
- مراکز استخراج رمزارز دارای مجوز
- دستگاه‌های اجرایی مجاز
- سایر مصرف‌کنندگان واجد شرایط در چارچوب مقررات بورس انرژی
یکی از مزایای اعلام‌شده برای برق خریداری‌شده از این تابلو، معافیت از برنامه‌های مدیریت مصرف وزارت نیرو است؛ البته این موضوع باید مطابق آخرین مقررات و شرایط اجرایی بررسی شود.
چرا سرمایه‌گذاری در نیروگاه تجدیدپذیر اهمیت دارد؟
احداث نیروگاه تجدیدپذیر فقط به معنای تولید برق نیست؛ بلکه می‌تواند ترکیبی از مزایای اقتصادی، زیست‌محیطی و راهبردی ایجاد کند.
۱. استفاده از ظرفیت بالای انرژی خورشیدی ایران
ایران در بسیاری از مناطق خود از تابش خورشیدی مناسبی برخوردار است. این ویژگی باعث شده نیروگاه‌های خورشیدی، به‌خصوص نیروگاه‌های مقیاس متوسط و بزرگ، به یکی از گزینه‌های مهم سرمایه‌گذاری تبدیل شوند.
۲. ایجاد درآمد از فروش برق
سرمایه‌گذار می‌تواند برق تولیدشده را در تابلوی سبز بورس انرژی عرضه کند و درآمد حاصل از فروش را بر اساس قیمت کشف‌شده در بازار به دست آورد.
۳. کمک به تأمین برق صنایع
صنایع بزرگ با مصرف برق بیش از $1 \, \mathrm{MW}$، با الزامات مربوط به تأمین بخشی از برق خود از منابع تجدیدپذیر روبه‌رو هستند. خرید برق سبز از بورس می‌تواند یکی از راهکارهای آن‌ها برای انجام این تعهد باشد.
۴. کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی
نیروگاه‌های خورشیدی و بادی در زمان بهره‌برداری به سوخت فسیلی نیاز ندارند و می‌توانند به کاهش مصرف سوخت و انتشار آلاینده‌ها کمک کنند.
۵. ایجاد فرصت برای بخش خصوصی
مدل عرضه برق در بورس انرژی، امکان ورود سرمایه‌گذاران خصوصی، شرکت‌های صنعتی، توسعه‌دهندگان نیروگاه و سرمایه‌گذاران نهادی را فراهم می‌کند.
چه کسانی می‌توانند از این مدل استفاده کنند؟
مدل احداث نیروگاه و فروش برق در تابلوی سبز می‌تواند برای گروه‌های مختلف جذاب باشد.
سرمایه‌گذاران بخش خصوصی
افرادی که به‌دنبال سرمایه‌گذاری بلندمدت در پروژه‌های زیرساختی هستند، می‌توانند با احداث نیروگاه خورشیدی یا سایر نیروگاه‌های تجدیدپذیر، برق تولیدی را در بازار عرضه کنند.
صنایع بزرگ
صنایع با قدرت مصرف بیش از $1 \, \mathrm{MW}$، یکی از مهم‌ترین خریداران برق تجدیدپذیر هستند. خرید برق از تابلوی سبز می‌تواند به کاهش تعهدات آن‌ها در چارچوب ماده ۱۶ کمک کند.
شرکت‌های توسعه‌دهنده نیروگاه
شرکت‌های $\mathrm{EPC}$، پیمانکاران نیروگاه‌های خورشیدی و توسعه‌دهندگان پروژه می‌توانند از این مدل برای تعریف پروژه‌های جدید و ایجاد جریان درآمدی استفاده کنند.
مراکز استخراج رمزارز
مزارع استخراج رمزارز دارای پروانه بهره‌برداری مجاز می‌توانند برق موردنیاز خود را از تابلوی سبز تأمین کنند؛ مشروط بر اینکه تمام الزامات قانونی و مقررات مربوط به فعالیت خود را رعایت کنند.
دستگاه‌های اجرایی و نهادهای عمومی
برخی دستگاه‌های اجرایی و نهادهای عمومی نیز می‌توانند برای تأمین برق تجدیدپذیر موردنیاز خود از این بازار استفاده کنند.
ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان چه ارتباطی با بورس سبز دارد؟
یکی از مهم‌ترین محرک‌های توسعه بازار برق تجدیدپذیر، ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان است. بر اساس اطلاعات مندرج در بروشور ساتبا، صنایع با قدرت مصرف بیش از $1 \, \mathrm{MW}$ باید از ابتدای سال ۱۴۰۲، معادل $1\%$ از برق مصرفی سالانه خود را از طریق احداث نیروگاه تجدیدپذیر تأمین کنند. این سهم در پایان سال پنجم اجرای قانون باید به حداقل $5\%$ برسد.
این الزام می‌تواند از دو مسیر انجام شود:
- احداث نیروگاه تجدیدپذیر توسط خود صنعت
- خرید برق تجدیدپذیر از تابلوی برق سبز بورس انرژی
در نتیجه، صنایع مجبور نیستند حتماً نیروگاه را در محل کارخانه احداث کنند. آن‌ها می‌توانند برق موردنیاز مشمول ماده ۱۶ را از بازار رسمی برق سبز خریداری کنند. طبق بروشور، خرید برق از بورس به میزان برق خریداری‌شده، از تعهدات ماده ۱۶ مصرف‌کننده صنعتی می‌کاهد.
توجه: درصدها، نحوه محاسبه تعهدات و روش‌های پذیرش برق باید بر اساس آخرین آیین‌نامه‌ها و ابلاغیه‌های رسمی بررسی شود.
الزام تأمین ۲۰ درصد برق دستگاه‌های دولتی از منابع تجدیدپذیر
در بروشور ساتبا به مصوبه شماره ۷۸۲۵۰/ت۵۱۹۰۴ هـ مورخ ۱۳۹۵/۰۶/۳۱ هیأت وزیران نیز اشاره شده است. بر اساس این مصوبه، وزارتخانه‌ها، مؤسسات، شرکت‌های دولتی و نهادهای عمومی غیردولتی باید $20\%$ برق مصرفی خود را از انرژی‌های تجدیدپذیر تأمین کنند.
این الزام، در کنار تعهدات صنایع، می‌تواند تقاضا برای برق سبز و گواهی‌های مرتبط با تولید برق تجدیدپذیر را افزایش دهد.
مراحل احداث نیروگاه و عرضه برق در بورس انرژی
فرآیند اجرای پروژه را می‌توان در شش مرحله اصلی خلاصه کرد.
مرحله اول: بررسی فرآیند احداث و ثبت درخواست
متقاضی باید فرآیند دریافت مجوزهای لازم را از طریق درگاه ملی مجوزها به نشانی mojavez.ir بررسی و درخواست خود را ثبت کند.
در این مرحله، بهتر است پیش از هرگونه خرید زمین یا عقد قرارداد، موارد زیر بررسی شود:
- امکان احداث نیروگاه در زمین موردنظر
- ظرفیت قابل اتصال به شبکه
- وضعیت کاربری زمین
- فاصله تا پست و خطوط انتقال
- دسترسی به مسیر مناسب برای اجرای پروژه
- محدودیت‌های زیست‌محیطی و منابع طبیعی
مرحله دوم: دریافت پروانه احداث نیروگاه
پس از بررسی درخواست، پروانه احداث نیروگاه صادر می‌شود. اعتبار اولیه این پروانه شش ماه است و در صورت وجود پیشرفت در پروژه، امکان تمدید آن وجود دارد. سرمایه‌گذار باید توجه داشته باشد که دریافت پروانه احداث به‌تنهایی به معنای امکان بهره‌برداری یا فروش برق نیست و مراحل دیگری مانند دریافت مجوز اتصال به شبکه و اخذ پروانه بهره‌برداری نیز ضروری است.
مرحله سوم: دریافت مجوزها و انعقاد قراردادها
در این مرحله، مجوزها و توافق‌های موردنیاز پروژه پیگیری می‌شود، از جمله:
- مجوز اتصال به شبکه
- مجوز زمین
- مجوز محیط‌زیست
- قراردادهای مرتبط با فروش یا عرضه برق
- قراردادهای احتمالی خرید تضمینی یا ماده ۱۲، در صورت وجود شرایط لازم
هر پروژه ممکن است بر اساس ظرفیت، محل احداث، نوع نیروگاه و مدل فروش برق، به مجوزها و قراردادهای متفاوتی نیاز داشته باشد.
مرحله چهارم: احداث نیروگاه
پس از نهایی‌شدن مجوزها، عملیات اجرایی آغاز می‌شود. در نیروگاه خورشیدی، این عملیات معمولاً شامل موارد زیر است:
- آماده‌سازی زمین
- اجرای فونداسیون و سازه
- نصب پنل‌های خورشیدی
- نصب اینورترها و تابلوهای برق
- اجرای کابل‌کشی
- نصب تجهیزات حفاظتی و کنترلی
- احداث پست یا تجهیزات اتصال به شبکه
- اجرای سامانه پایش و اندازه‌گیری
انتخاب تجهیزات استاندارد و طراحی صحیح نیروگاه، نقش مهمی در میزان تولید سالانه و قابلیت فروش برق دارد.
مرحله پنجم: اتصال به شبکه و بهره‌برداری
پس از تکمیل ساخت، نیروگاه باید به شبکه برق متصل شود و مراحل آزمایش، تأیید فنی و دریافت پروانه بهره‌برداری را طی کند. تولید برق قابل معامله در بازار، باید بر اساس تجهیزات اندازه‌گیری و الزامات فنی مورد تأیید ثبت و گزارش شود.
مرحله ششم: دریافت کد بورسی و عرضه برق
پس از احداث نیروگاه و دریافت پروانه بهره‌برداری، متقاضی می‌تواند با معرفی ساتبا و طبق مقررات بورس انرژی برای دریافت کد بورسی اقدام کند. پس از پذیرش، برق تولیدی نیروگاه در سقف ظرفیت پذیرش‌شده در بورس انرژی عرضه می‌شود.
برق نیروگاه چگونه در تابلوی سبز فروخته می‌شود؟
فروش برق در این مدل به‌صورت فیزیکی انجام می‌شود. یعنی موضوع معامله، برق تولیدشده و تحویلی نیروگاه است، نه صرفاً یک دارایی مالی یا گواهی کاغذی. سرمایه‌گذار می‌تواند تمام یا بخشی از برق خود را عرضه کند. میزان عرضه به عوامل مختلفی وابسته است، از جمله:
- ظرفیت نیروگاه
- میزان تولید واقعی
- ظرفیت پذیرش‌شده در بورس
- مقررات بازار
- قراردادهای فروش
- شرایط شبکه و برنامه تولید
طبق اطلاعات بروشور، پیش‌فروش برق در تابلوی سبز نیز در حالت عرضه فیزیکی و مطابق دستورالعمل‌های ابلاغی امکان‌پذیر است.
همچنین فروش برق به سایر مصرف‌کنندگان از طریق قرارداد دوجانبه در بورس انرژی نیز امکان‌پذیر اعلام شده است.
گواهی تولید برق تجدیدپذیر یا $\mathrm{REC}$ چیست؟
در کنار فروش فیزیکی برق، موضوع گواهی تولید برق تجدیدپذیر یا $\mathrm{REC}$ (Renewable Energy Certificate) نیز مطرح است. مطابق توضیح بروشور، گواهی $\mathrm{REC}$ به میزان مابه‌التفاوت بین انرژی تولیدی نیروگاه و برق فروخته‌شده به‌صورت فیزیکی تعلق می‌گیرد.
برای مثال، اگر نیروگاه در یک دوره مشخص برق تولید کند اما همه برق تولیدی آن به‌صورت فیزیکی در بورس فروخته نشود، بخشی از این تفاوت می‌تواند در قالب گواهی تولید برق تجدیدپذیر محاسبه شود؛ البته نحوه دقیق صدور، ثبت، انتقال و معامله این گواهی تابع مقررات مربوط است.
بنابراین باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد:
- فروش فیزیکی برق: فروش مستقیم برق تولیدی نیروگاه
- $\mathrm{REC}$: گواهی مرتبط با تولید برق از منبع تجدیدپذیر
این دو الزاماً یکسان نیستند و درآمد یا کاربرد هرکدام باید جداگانه تحلیل شود.
آیا برق فروش‌نرفته توسط ساتبا بازخرید می‌شود؟
گواهی برق تجدیدپذیر فروش‌نرفته می‌تواند توسط ساتبا بازخرید شود. نرخ بازخرید اعلام‌شده برابر با $70\%$ متوسط ماهانه نرخ کشف‌شده در بورس انرژی در ماه تولید برق است. این سازوکار می‌تواند ریسک فروش‌نرفتن بخشی از برق یا گواهی تولید را برای سرمایه‌گذار کاهش دهد؛ بااین‌حال، نباید آن را به‌عنوان تضمین فروش تمام برق نیروگاه در هر شرایطی در نظر گرفت.
شرایط دقیق بازخرید، نوع گواهی، زمان پرداخت، مدارک لازم و محدودیت‌های ظرفیت باید از آخرین مقررات ساتبا استعلام شود.
چه زمین‌هایی برای احداث نیروگاه مناسب هستند؟
بر اساس پرسش‌وپاسخ موجود در بروشور، زمین‌هایی با کاربری‌های زیر می‌توانند برای احداث نیروگاه مناسب باشند:
- صنعتی
- نیروگاهی
- کشاورزی گرید $3$ به بالا
با وجود این، صرفاً مناسب‌بودن کاربری زمین کافی نیست. پیش از خرید یا اجاره زمین باید موارد زیر نیز بررسی شود:
- قابلیت تغییر یا تأیید کاربری
- مالکیت و وضعیت ثبتی
- امکان دریافت مجوز از دستگاه‌های مرتبط
- دسترسی به شبکه برق
- فاصله تا پست برق
- وضعیت تابش خورشیدی یا سرعت باد
- شیب و توپوگرافی زمین
- دسترسی جاده‌ای
- امکان تأمین آب برای عملیات اجرایی، در صورت نیاز
- محدودیت‌های محیط‌زیستی و منابع طبیعی
یکی از اشتباهات پرهزینه در پروژه‌های خورشیدی، انتخاب زمین صرفاً بر اساس قیمت پایین آن است؛ درحالی‌که فاصله زیاد از شبکه یا وجود محدودیت حقوقی می‌تواند هزینه و زمان پروژه را به‌شدت افزایش دهد.
چه نیروگاه‌هایی امکان عرضه در بورس دارند؟
طبق اطلاعات بروشور، نیروگاه‌های زیر می‌توانند در چارچوب شرایط اعلامی، واجد شرایط عرضه برق در بورس باشند:
- نیروگاه‌های دارای قرارداد عرضه برق در بورس
- نیروگاه‌های دارای قرارداد خرید تضمینی، تحت شرایط اعلامی ساتبا
- نیروگاه‌های دارای قرارداد ماده ۱۲، پس از دوره بازپرداخت تعهدات دولت
- نیروگاه‌های مرتبط با تأمین برق مراکز استخراج رمزارز دارای مجوز
پذیرش نهایی هر نیروگاه به وضعیت حقوقی، نوع قرارداد، ظرفیت، مجوزها و مقررات جاری بستگی دارد.
ارزیابی کیفی متقاضیان چگونه انجام می‌شود؟
در پروژه‌هایی با ظرفیت بیش از $3 \, \mathrm{MW}$، ارزیابی کیفی متقاضیان انجام می‌شود.
این ارزیابی شامل بررسی مواردی مانند:
- سوابق سرمایه‌گذاری
- توان مالی
- تجربه اجرایی
- ظرفیت فنی
- توانایی تکمیل پروژه
- سوابق فعالیت در حوزه انرژی یا زیرساخت
به همین دلیل، برای پروژه‌های بزرگ، داشتن طرح توجیهی دقیق، برنامه تأمین مالی، سوابق اجرایی و تیم فنی معتبر اهمیت زیادی دارد.
مزایا و ریسک‌های این مدل سرمایه‌گذاری
مزایا
- امکان فروش برق در یک بازار رسمی
- کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضا
- دسترسی صنایع به برق تجدیدپذیر
- کمک به انجام تعهدات ماده ۱۶
- امکان عرضه تمام یا بخشی از برق نیروگاه
- امکان پیش‌فروش برق طبق مقررات
- امکان استفاده از قراردادهای دوجانبه
- وجود سازوکار بازخرید گواهی فروش‌نرفته
- ایجاد درآمد مکمل از گواهی تولید برق تجدیدپذیر
ریسک‌ها و چالش‌ها
- تغییر مقررات و دستورالعمل‌های اجرایی
- محدودیت ظرفیت پذیرش در بورس
- احتمال تأخیر در دریافت مجوزها
- محدودیت ظرفیت شبکه در محل پروژه
- نوسان قیمت برق در بازار
- افزایش هزینه تجهیزات و اجرای پروژه
- ریسک تأمین مالی
- ریسک کاهش تولید به دلیل تابش یا شرایط جوی
- پیچیدگی قراردادهای حقوقی و مالی
- تفاوت میان ظرفیت اسمی نیروگاه و تولید واقعی
بنابراین پیش از آغاز پروژه، باید تحلیل فنی، مالی، حقوقی و شبکه به‌صورت هم‌زمان انجام شود.
چک‌لیست سرمایه‌گذاری در نیروگاه و تابلوی سبز
پیش از ورود به پروژه، این موارد را بررسی کنید:
- هدف پروژه را مشخص کنید: فروش برق، تأمین برق صنعت، اجرای ماده ۱۶ یا ترکیبی از این موارد.
- ظرفیت مناسب نیروگاه را بر اساس زمین، شبکه و توان مالی تعیین کنید.
- امکان اتصال به شبکه را پیش از خرید قطعی زمین بررسی کنید.
- کاربری و وضعیت ثبتی زمین را استعلام بگیرید.
- برآورد دقیق هزینه تجهیزات، احداث، اتصال و بهره‌برداری تهیه کنید.
- میزان تولید سالانه را با داده‌های معتبر تابش یا باد محاسبه کنید.
- سناریوهای مختلف قیمت فروش برق را در مدل مالی لحاظ کنید.
- درآمد احتمالی $\mathrm{REC}$ و شرایط بازخرید را جداگانه تحلیل کنید.
- آخرین الزامات ماده ۱۶ و مقررات بورس انرژی را بررسی کنید.
- برای پروژه‌های بیش از $3 \, \mathrm{MW}$، مدارک توان مالی و سوابق اجرایی را آماده کنید.
- قراردادهای فروش، دوجانبه یا خرید تضمینی را پیش از تصمیم نهایی بررسی حقوقی کنید.
- زمان دریافت پروانه احداث، اتصال به شبکه و بهره‌برداری را در برنامه پروژه لحاظ کنید.
پرسش‌های متداول
1. آیا هر فردی می‌تواند برق نیروگاه خود را در بورس انرژی بفروشد؟
خیر. نیروگاه باید مجوزهای لازم، پروانه بهره‌برداری و شرایط پذیرش در بورس انرژی را داشته باشد. دریافت کد بورسی نیز طبق مقررات و با معرفی ساتبا انجام می‌شود.
2. آیا صنایع می‌توانند با خرید برق از بورس، تعهد ماده ۱۶ را انجام دهند؟
طبق اطلاعات بروشور، بله. خرید برق از تابلوی برق سبز می‌تواند به میزان برق خریداری‌شده، از تعهدات ماده ۱۶ صنعت مصرف‌کننده کم کند.
3. آیا مزارع رمزارز می‌توانند برق خود را از تابلوی سبز تأمین کنند؟
بله، اما این امکان برای مراکز دارای پروانه بهره‌برداری مجاز و مشروط به رعایت مقررات مربوط اعلام شده است.
4. آیا برق خریداری‌شده از تابلوی سبز در زمان محدودیت بار قطع می‌شود؟
طبق بروشور، برق خریداری‌شده به‌صورت فیزیکی، مشمول عدم‌قطع در ساعات محدودیت بار اعلام شده است. جزئیات اجرایی این موضوع باید از مقررات روز و قرارداد خرید بررسی شود.
5. اعتبار پروانه احداث نیروگاه چقدر است؟
اعتبار اولیه پروانه احداث شش ماه است و در صورت وجود پیشرفت در پروژه، امکان تمدید وجود دارد.
6. آیا فروش همه برق نیروگاه تضمین می‌شود؟
خیر. فروش برق در بورس به شرایط بازار، ظرفیت پذیرش، تولید واقعی و مقررات بستگی دارد. برای بخشی از گواهی فروش‌نرفته، سازوکار بازخرید ساتبا با شرایط مشخص اعلام شده است.
7. برای نیروگاه‌های بالاتر از سه مگاوات چه تفاوتی وجود دارد؟
برای ظرفیت‌های بیش از $3 \, \mathrm{MW}$، ارزیابی کیفی متقاضی شامل بررسی سوابق سرمایه‌گذاری و توان مالی انجام می‌شود.
جمع‌بندی
احداث نیروگاه تجدیدپذیر و عرضه برق در تابلوی سبز بورس انرژی، یکی از مدل‌های مهم مشارکت بخش خصوصی در توسعه انرژی پاک است.
این مدل می‌تواند برای سرمایه‌گذاران، صنایع بزرگ، مراکز رمزارز مجاز و توسعه‌دهندگان نیروگاه جذاب باشد.
مهم‌ترین مزیت آن، ایجاد امکان فروش برق در یک بازار رسمی و استفاده از قیمت کشف‌شده بر اساس عرضه و تقاضاست. از سوی دیگر، صنایع می‌توانند با خرید برق سبز، بخشی از تعهدات قانونی خود را انجام دهند.
با این حال، موفقیت پروژه به عواملی مانند انتخاب صحیح زمین، ظرفیت شبکه، تأمین مالی، کیفیت تجهیزات، دریافت به‌موقع مجوزها و شناخت دقیق مقررات بستگی دارد.
همچنین ارقام و شرایطی مانند بازخرید $70\%$، اعتبار شش‌ماهه پروانه احداث و الزامات ماده ۱۶ ممکن است در طول زمان تغییر کنند.
بنابراین پیش از هرگونه سرمایه‌گذاری، باید آخرین دستورالعمل‌های ساتبا، بورس انرژی، شرکت توانیر و سایر نهادهای ذی‌ربط بررسی و برای پروژه، مطالعه امکان‌سنجی فنی و اقتصادی تهیه شود.
